Dvuchjazykovost', dvuchkulturnost' i tretije pokolenije

Zdarovy, dorohije,

pryjichali do nas moi bat'ki, pryvezli z soboju krychu Pudlašа. Maju nadiju, što v neuzabavi i my znôv pojedem na Rodinu, nadiêjuś šče do Ruzdva uspiejem, jeśli ne vsie razom, to my z Natašoju vdvojom.

I tak, v zviazi z pryjezdom moich bat'kôv i hostinoju dla ich i Jaščynych bat'kôv, jakuju zrobili my v chati, ja zadumałaś pro odnu takiju zjavu, kotoraja dotyčyt vsiech nas Pudlašukôv, a najbôlš tiech, kotoryje žyvut v tak zvanych miešanych siemjach, to jest takich, de dvie kultury połončany: naša - pudlaško-biełaruska i pôlśka.

U mene v siemje, v linii dvojrôdnych i trojrôdnych bratôv i siestior takich prypadkôv krychu by i nazbirałosia. Razom zo mnoju. I što daje takoje sojedinienije? Pravda - to je vyzvanie - jak połonczyti dvie kultury? Jak zhôdno žyti, koli razny vyznania, razny pohlady, razny jazyki vynosim z našych rôdnych chatôv?

A no, vsio môžna. A dla vsiech tych, kotoryje lubiat svarytisa albo na oborot - uvažajut, što ne maje sensu trymatisia svojeji kultury, treba dostosovatisia do ohułu "velikoho sviêta", sovsiem vtopitisia v tołpu; dla vsiech Pudlašukôv, kotoryje povyjizžali dalieko od Rodiny albo žyvut na Rodinie i ne uvažajut svoich korni; dla visech vstydajučychsia skažu  tak - lude, kotoryje žyvut v dvuch kulturach značyt, kotoryje vyrastajut v miešanoj siemje albo v kulturnom menšestvie v dannomu krajovi, mohut vynesti z toho samoje najliêpšoje, što dokazyvajecce taksamo v štodzionnomu žycciu jak i v naukovych dosliedstvach. 

1. Dvuchjazykovost'.
Napravdu ne maje značenija, čy to jazyk ofcjalnyj v dannom kraju, čy, tak jak naš Pudlaśki - dopiero vychodit z chatôv na pole zapisu, tvorenija rehuł, kinižok, područnikôv i čakajet rehistracji. Samoje važnoje, što vôn je, što isnuje vže tolki sotion liêt, što joho užyvajut našy ba'tki i diedy, što tolki pokoleniuv našych predkôv joho užyvało i što vôn javlajetsia častiej našoho nasledstvija i našoji kultury, a za tym - tojestnasti, tožsamosti. 

Dvuchjazykovyje lude pered usim znajut zrazu dva jazyki. Dvuch ich učatsia v chati. A mohut i troch, koli na prykład dvuchjazyjivaha siemja žyve za hranicej i kruhom na štodeń carstvuje šče odion jazyk. Dvuchjazykovyje lude majut na mnoho bolše rozvinuty zdolnasti i mahčymasti učytisia nastupnych jazykôv, tomu što ich mozgi vže pryvyknuty užyvati bôlš jak odnoho. Pravda, mohut miešatisia vôny časom, ale to je normalna zjava, neškoldiva ni dla dorosłoho, ni dla ditiata. Ale najvažniejše, što sioje znanije je. Vôno odčyniaje taksame dvery dla užyvania druhich jazykôv, koli ich chtoś učytsia na prykład na kursach čy v škołach - dodaje odvahi, kotoroji často brakuje tym, jakije učatsia np. anglijskoho a potôm vstydajutsia hovoryti, ne navučany čuti svoj hołos i vohule dočuvati sebe v druhoji movi.

2. Dvuchkulturnost'.
Velikoje bulšynstvo nas, Biełoruskich Pudlašukôv, vynosit dvuchkultornost' z chatôv - tomu, što u nas svoj folklor, svoi tradycji, viera i cełyj folklor, kotoryje od stohoddzi osadženy na Pudlaśkuj i Poleśkuj ziemlach. To je to, čoho bulšynstvo našych diedôv i bat'kôv načało vstydatisia, koli pośle 1918 roku posvstała II  RP, a potum po 1945, pośle II Susviêtnoj Vojny, koli načałasia polityka intensyvnoj polonizacji*, a mnoho z viosok načało vyjizžati do miest, de vže načynałasia dominacja pôlśkoho nasielenija. I tak vsio naše znali my z chatôv, ale odonočasovo učylisia, što sioje treba v stienach chatôv i viosak zostavlati. A dvuchkutlrunost' to velikoje bohactvo. Vôno zrazu odčyniaje čełoviekovi očy na to, što sviêt ne je monolitom i učyt, što dvie kultury mohut žyti pobač sebe. Učyt tak same šanuvati sebe samoho i svoji korni i šanuvati druhich, nezaležno čy vôny z menšenstva čy z bôlšynstva.  Vsie my majem jakujuś historiju za soboju i pered soboju - my ne vzialisia ni skul, i šаcunkom dla sebe samych i našych predkôv je pomniti pro sioje i ne dati pomerti bohactvu, jakoje kštałtovałosia čerez vieki.

3. Sprava tretioho pokolenija.
Tretije pokolenije to je my - sije lude, kotoryje pośle dvuch pokoleniôv pośle  II Susviêtnoj Vojny jakije voliêli vsio schovati hłuboko i zabyti zo strachu pered bytijem "inšymi", vychodiat z tienia i chočut poznavati svoje pravdivy korni, chočut do ich voročatisia, znati kulturu, rodnuju movu, žyti na rodnuj ziemle ci vernutisia, koli povyjizžali za učoboju čy za robotoju. To je lude, kotoryje ne bačut problemu v tôm, štob zhoditi svoje nasledstvo z realiami žyccia v dannom miesti. I što treba tradycju peredavati daliej, bo našym dietiam, tak same, jak nam, naležycce znati, skul vôny je i jakoje bohactvo z sietym viažecce.

Treba začynati od małoho. Koli je v siemje ditiatko - hovoriete do joho po-pudlaśki, učytie narodnych piesień (nam tut velmi pomahajut nahrania Muzemum Małoji Ojčyny v Studzivodach, pro dvie płyty vspominaju v sium posti). Koli knižočku pokazujete ditiatku, nazyvajte obrazki po-pudlaśki. Skazki na dobranoc, pokul šče ne doždalisia perekładôv na našu movu, opoviedajte po svojomu. Rozkazyvajte pro Rodinu i často odviedajte, jeśli dalieko žyvete. Prodołžajte cerkovny tradycji. Vsio je môžlive. I vsio siête je investycja v daliêjše žyccio!

Peršy Natalčyny knižki. Nazyvajem zvierôv i namavlajem pudlaśkich dieda i babu štob zaveli svoich :)

PS V tum miesti choču podziakovati fejsbukovuj storonci howorymo po swojomu i storonci svoja.org za vspominak pro mojoho bloha na svoich łamach. Vsio ja siête zauvažaju, velmi dziakuju za takuju miłuju nespodzianku, i maju nadiju, što šče ne raz spotkajemsia v siêti i, daj Boža, v realnosti!

* Odpowiednio polityka rusyfikacji Podlašukôv i Polešukôv v ZSRR i teperašniuj Biełorusi.

Tołstaja, čornaja linija

 

Zdarovy, dorohije Čytačy,

davno nic ne pisała. A to zza toho, što časom nema koli prysiesti, a to zza toho, pro što ja dumała. 

A dumała ja pro toje, što bačyte v zahłavii siêtoho posta.

Byli my na Rodini. Było nam dobre, pravda. Rodina lietom, koli pryjizžaješ na vakacji, zdajecce samym rajom. Daleki problemy zvykłoho dnia, vsio kolorove, busły lietajut nad hołovami, zbožža spieje.
Kruhom množestvo festivalôv. A vsiorumno jakoś sumno. Čom? A no tom, što vsio mieniajecce, i to nie na liêpše. 

Byli my na viości. I moj Muž, i naše Ditia, oboje vôny mieli okazju peršyj raz hostiti pry sopravdnoj, viośkovuj chati, na takom že podvorkovi. Jeli my ohorodninu z ohoroda, samaja natura, chto môh, toj ruśkuju vodku pił. I vsie po svojomu šparyli, i navat moj Muž, kotoryj pomaleńku učytsia hovoryti. I vsiem podobałosia, i joho dopinhovali.

Ale to vže egzotyka, pravda? V toji viości,  jak pravie v každuj našoji,  krychu starikôv zostałosia, hde nehde dača, de vzroslyje davno dieti od času do času pryjedut dohlanuti podvorok po bat'kach,  kotorych vže nemá, a to chtoś z Pôlšy siedlisko kupiv i zadumał perejichati i žyti. I tak davnaja struktura sioła rozchoditsia po švam. 

Na chrystinovuj imprezi, kotoruju my robili na Rodinie dla našoj pudlaśkoj rudni, na peremiešku było čuti svoju i polśkuju movu. I to ne dla toho, što moj Jaša ne vsio šče po svojomu ponimaje čy skaže (chotia odno i druhoje jomu štoraz liêpš vychodit), a dla toho, što mieždu soboju pokolenije bat'kôv po svojomu hovoryło, a do našoho avtomatyčno perechodili na pôlśkij. Bôlš skažu - navat i moja mama nekotorych słov vže zabyvaje.

I ja sobie podumała, jak to vsio divno - koli šče moi bat'ki byli małymi i na viości rosli - pudlaśkaja mova była ich peršoju movoju. Dopiero polśkoho učylisia jak šli do škoły, de był učytiel polak i vôn vže pokazyvał, što poza chatoju, navat na viości, nema miesta dla rodnoji movy. 

Čy moi diedy dumali pro toje, jak do svoich dieti hovoryti? Nie, dla nich svoja mova, pudlaśkaja, była naturalna. Ne było druhoji. Died, idučy v pole, koli babu čy dieti svoich klikał, ne dumał, jak do ich hovoryti. Baba tak same ničoho takoho ne musieła sobie dumati. A my? My pokolenie dla kotoroho svoja, rodna, pudlaskaja mova to egzotyka. I nas od pokolenija našych diedôv i bat'kôv siaja tołstaja, čornaja linija odhorodžaje.  I sioje až fizyčeski bolit, tak silno čuti.

Ja inakš na rodinie jak po svojomu ne hovoru. Doma, z Mužom - jak popade, v zasadi najčastiej po polśki, ale i po svojomu probujem. Nataška šče v žyvoti mojum pryvykała do rodnych piesień, do rodnych klimatôv. Teperki siete prodołžajem, a ja skazała jije babi, a svojeji mamie, štob jak najbulš do Natki po svojomu hovoryła i pieśni na son tolki narodny spivała. Ale,  jak to mnie dobre skazała siabrouka'-ukrainka- navat jeśli naše pokolenije,  kotoroje choče niby voročatisia na Rodinu napravdu ne vernecce i ne načne tam prodołžati našu kulturu,  to tak napravdu ničoho ne uratujem,  nic ne zmieniajecce.

"Palčyki jak gozdiki" - skazał małyj susied, kotoryj prybieh pobačyti moju mamu, koli jije mama, a moja baba pryvezła jije do chaty zo špitala. De ja najdu ditia, ktoroje z Nataškoju po svojomu pohovoryt?

 

Tfu, tfu! Hadost'!

Odviedki. 

Dva tyžni treba jak minimum podoždati i možna isti, odviedati novonarodženoje ditiatko. Ale koliś i toho ne čakali, chučej prychodili pobačyti - odviedki pozvalajut jakoby pryniati joho symvolično v obšestvo, po raz peršyj. Bo potôm, jasna sprava, chrystiny šče bôlš značut jako pryniatije v kruh vierujuščych, ale do toho treba pryjti, pobačyti, pryvitati małoho čełoviêka i žeńščynu, kotoraja tolki što stała mamoju.

Nu i pomnite, staraja i jakož važnaja sprawa! Jak peršyj raz bačyte ditiatko, ne zabyvajte, štob ne spovoročyti! "Tfu, brydki! Tfu, tfu, brydka!" treba skazati. Nu jakže bez toho! Štôb šče po nočam ne spało?
 

Jasna sprava, z pustymi rukami v odviêdki ne idetse (ščyro, to v našuj biełarusko-pudlaśkuj tradycji mało koli i kudy chodiat z pustymi rukami). Teperki najčastiej nosiat odiožu, a to cacku, a to kosmetyku jakujuś. A koliś ne było takich predmietôv i ne było takoho zvyčaju, vôn typično teperašnij. 

Od velikšych podarkôv je chrystiny. A v odviedki nesli pečenije, praniki, ci to navat paluškôv napekut i tak nesut, a to vino svojskoje čy kuplanoje – prosto išli chto z čym mieł. Ščyro skazavšy, to budučy sviežo spečanoju mamoju, ja by velmi docaniłab takije podarki - času, štob varyti, sovsiem amal nema, a tut - jedło hotove, navat na zakusku je, a i ne treba dumati, što hostiam podati. Jakby koliś bôlš zrazumieły byli takije spravy jak to, što matery ciažko najti čas velmi pryhotovitisia na spatkannie, byti spravnoj hospodyniaj zrazu pośle rodženija ditiatka.

Najuperuč, viedomo, v odviedki prychodili tolki baby, značyt sije, u kotorych vže muž byv – tioty, susiedki. Panny chodili tolki do svoich, to značyt - koli bližšaja siemja. Potôm mohli v odviedki dołučyti i mužčyny, bo i v chati bat'ko ditiata tak same zostavałsie, nu chyba že pojêchał v liês po drova. Ale viedoma było, što ditiatom zanimałaś žeńščyna. I od sich pôr vôna vže tak same ličytsia v babôv.

Ale kob od roboty oddochnuti času velmi mnoho ne było. Jak komu – jak był died albo baba zaniatisia ditiatkom, tohdy mamaša i v pole išła. A jeśli ne było – zanimałasia, a jak tolki siły pozvolili – od razu v polie. I z soboju ditiatok zabirali. A jak robili, štob možna było i robiti i ditiatok dohladati – dopišu neuzabavi!

  "Čyrvonaja liêntočka musit byti na łožečkovi!" - Skazał moj Muž o pudlaśkoj dušy. Tak i je!

Chusty, kołyski i druhije

Troški inakš vyhladaje teperki žyccio mamy jak u našych predkov - nu, v pole ne treba mnie choditi, a vsiorumno  času na vsio mało. Nu, jak chto choče, skažete, to i čas nadje. A v mene vôn teperki velmi chutko biêžyt, jak ne ohlanusia - vže cełyj tyždeń prošoł. A od roždienija Nataški vže pravie połtora miesiaca, słovno jak odion deń!

Disia hovoryła ja z koležankoju Ukrainkoju pro staryje metody, jak do ich teperki zachodnij sviêt voročajetsia. Na prykład chusty - teperki obołdieli z sietym sovsiem. Tak i ja dumała. A tut pravda takaja, što ne tolki v Afryci čy druhich dalekich krajach mamy nosili v chustach svoich ditiatok, ale tak samo i v nas. Chot', koli v pole vže šli robiti, kłali maleńkoje deś v kustach albo vieli, napryklad pud, derevom i vôno sobiê v siêtoj kołysci spało, koli mat' z bat'kom robili. Chyba že była baba, to mohła pryhladieti za małym. Albo staršyje braty i sestry - tohdy vôny, viedomo, niańčyli. A niańčyli jak vmieli. Dietiam treba było dovieryti, bo raz što byli od małoho učany oboviazkov, a dva - ne było často i druhoho vychoda. 

Tak što časom baviatsia staršyje mołodšym jak lalkoju - moja mama, najmołodša z peti bratôv i siestrôv była takuju ich lalkoju. I higieny v hetum takoji velikoji ne było - chotia bat'ki hledieli za tepłom i štob ditiatko było čystoje i nehołodnoje, to dieti, jak to dieti, cikavy małoho ditiata - tak i časom štoś votknut v rôt albo vymurzajut, a jak vže krychu pudroste, to i podjudiat štoś zrobiti, jakujuś durnotu. I vsie žyli, i bosikom chodili, i zo zvierynoju bavilisia, i v zmli taplalisia, i dziakujučy tomu i viośkovoj pryrodi, rosli zdorovyje, bez alergii i chvorob.

Kołyski - teperki vchodiat v modu, a tož u našych diêdov v chati v kołyskach spali ditiatki - zrobleny z dereva albo pletieny z vikliny, stojali vôny na ziemle, albo visieli pôd sufitom, što tak samo praktyčne, bo tohdy ništo, što chodit po ziemle a možet byti nebezpiečnum, do sietoji kołyski ne dojde.

Zavivali ditiatok - nu tak, teperki kažut, što ne možna. Pravda takaja, što možna, tolki faktyčno koliś neptrebno "vykručali" ditiatkam ručki i nôžki, zaviazyvajučy ich po švam. Teperki nichto tak ne zrobit, ale vsie znajut, što mnoho dieti na počatku svojoho žyccia lubit byti tiêsno zavinuty i tohdy spiat spokojno - važne, štob ručok, a najvažniejše - noženiatok, ne prostovati na siłu.

Opoviedanij pro davnyje zvyčaji šče čakaju - ščascie v neščasci - moja mama pryznałasia, što za mołoda, štob ich dobre pomniti. Ale maju tiotu, mamy najstaršuju sestru, kotoraja mnoho pomnit, dołho na viości žyła i maje dobruju pamiat' i do historii našoji siemji, i do davnych tradycji. Tak što, jak tolki od jeji nazbiraju opoviedanij (mama obiščała pomohčy), takož i opublikuju.

A može Vam, dorohije čytačy, viedomy jakijeś takije zvčaji? A može znajete kołychanki? Pišytie v komentariach, jeśli tak - zaprašaju!

Odion raz mnie tolki, koli dumała pro vsio siête, takaja jasnaja dumka v hołovu pryšła i tak udaryła - vsie siêty rozkazy pochodiat z časuv, koli naša mova była odnoj movoj našych diêdov, koli nichto nad jeju ne dumał, prosto hovoryli, pieśni spivali, kilimy tkali, na večurki chodili, na łavočkach sidieli - vsio było tak prostoje, naturalnoje. Tak by chotiełoś, štob takim naturalnym, a nie tolki akademickim, naša mova ostałaś... Ale od toho my je i našy dieti - bo z novym rodiatsia novyje mohčymosti.

 I Viête , dorohije čytačy, tak same, jeśli u Vas je ditiatko, oboviazkovo jezdiete na viośku jak najbulš - navat po polach i łuhach pochoditi, jeśli nikoho z siemje čy znakomych nema. Chaj ditiatko nabiraje dobrych bakterii od viośkovoj ziemli i poviêtra. I, koniečno, učyte po-pudlaśki hovoryti. Chaj maleńkoje pryvykaje i nasiakaje pudlaśkim duchom i atmosferoj!

Pozdravlajem!

Filipovyj pôst

Tak, dorohije, čas  biežyt I uže połowina pôsta, tak skazati, za nami. Treba było pospiêti z chrystinami, so siatkovanniem vôsiemnaccatoj hadauščyyny naradžennia, s wiêncanniem. A chto ne pospieł, musit teperki  pačakati.

Našy babuli, dziaduli, vsiê našy prędki bôlš, razumiejjecca, post perežywali. A i z jedoju było wielmi ciažko, i zostawałosia jesti tolki kapustu, horoch, hryby – chto što sobrał, nasušył, zachował na zimu. Tak i liêhko dohadatisia, čôm potom, na ščôdryj wiečar, i takaja jeda stojała na stolie. Nu, u koho stojała, u toho stojała – ne zabywajte, što zwyczaj jesti 6. Studnia pryjšôł do nas z zachodu, tak jak jołka. W kaliendarowi toj deń oboznačenyj kak strohij post – do samoi Wsiunočni!

Štož,našy prędki na wiôsci bôlsš adčuwali i perežywali toj čas – na dworie moroz i -30 nie odin raz, sniêhu pa kalieni, zimno, temno, spakojna, spiwati można piesni tôlki postowyje (chotia koliadki tože - moja prababulia howoryła, što na koliadki nema posta) i jesti tože ne ma wielmi čaho. Tak i my ne zabywajmo, treba wyklučayti na krychu i radiwo, i telebačennie, i komputera, wsie hety gadajki. Najliêpš byłoby pospiwati tyje postowyje piesni. Ja ich sama ne znaju, ale obiščała sobie na Ruzdwo pohoworyti z obiema babuškami pro daunyje zwyčai na Filipowyj Pôst i na swiato.

Toje samoje i Vam proponuju – sobirajte, i sami powtoriajte.
I ne zabud’te pawuka i diducha podrychtowati!

A tiem, kotoryje i dysia načynajut sviatkovannie, žadaju vsioho dobroho!

Skit w Odrnkach zimoju. Nema snieha jak raz, ale zima była! Ruzdwo 2014. Autar zdymka: moj Čołoviêk.