Dumki veśnianyje, dumki provodnyje

Vesna pryšła i znôv vyhladaje sviêt, jakoby toji dołhoji, tiomnoji i zimnoji zimy nikoli ne było.

Był Welikdeń, byli Provody.

Siêj raz to Bat'ki do nas do Gdyni pryjichali sviatkuvati. I słava Bohu, bo diêtki nam pochvoriêli, a tak to i Jaškova siêmja staviłasia v nas sviatkuvati, to choč trochu my toho sviata počuli.

Miêła ja tichońkoju nadiêju na Provody vybratisia, ale i to ne udałosia. Trebaby było nam vsiêm v try dniê 1000 km zrobiti po Pôlškich dorohach, a to ciažko i dorosłym, a što skazati małym.Tiêm bôlš, što na dva tyžni raniêj vernulisia my z vypravy z Rodiny u Karkonošy, de pojezdili sobiê čut' na nartach. I tuda-siuda na vyciečki. I cerkovku v Jelenioji Hory bačyli. Poseredini velmi pryhožoji staruvki.

A na Provody ja každyj rôk čakaju. Takije jak v tum rokovi to najliêpšy, jakije mohut byti - koli vesna vže rozcvitaje i šče toj krasavik praudu chorošyj, tepliêńkij. Oj, takoho to my vže davno ne miêli.

Ne vdałosie, ale budemo teper try tyžni u majovi na Rodini, to maju nadiju po viośkach pojezditi, małym pokazati, samomu trochu poviêtrom Rodiny podychati. Pojichati na našy seła.

Moja koležanka Ukrainka pudkinuła mnie artykuł z ichnioji haziêty "Naše słovo", de było pro Velikdeń u Kuraševi. Vže pokul zostavlu do debaty koli inakš, što autorka choče bačyti v nas odnych Ukraińcuv (tut pola dla šyrokoho znanija dla spadaruv Maksimjuka i Fionika. A i moj pradiêd i druhije Kurašuvci, kotoryje cerkvy pered neonuniej v 20. liêtach prošłoho viêka boronili, velmi mohlib navat obiditisia, što ich Ukraińcami nazywajut:), ale udaryło mene šče kak raz sopraudnoje zdanie: što z 1000 žytieluv zostałosie trochu bôlš jak 200. A znajete, što z tych 200 to bôlšynstvo to šce i staryki?

Boža, jak mnie smutno zrobiłosia. Ne peršyj raz, pravda... A ja že sama sidžu Boh znaje de, daleko od Rodiny tomu, što moje žyccio to tak same pokłosie toho, što nam pokolenije našych Bat'kuv i Dieduv peredało - utikajte, tut ničoho ne ma!

A ja što raz bôlš i bôlš viêdu, što je i to mnoho. I divlusia na tuju našu Rodiny z daliêka i baču, jak vôna vmiraje, takaja, jakuju ja šce pomniu z liêt dietstva. A to šce ono čutka toho, što pomniat našy Bat'ki. Z toho, jak seła vyhladali, jakije byli obyčai, jakaja była mova.

Koliš popała ja na artykuł Ewy Zwierzyńskuj, kotoryj načynałsia zdaniom, jakoje na zausiody zapało mnie v pamiat'. "Podlaśka viośka to mertviec". I ja tohdy ne mohła zhoditisia. Jak to? Nie, ne prauda, je lude, je! Ja vyjichała, mnoho nas povyjizžało, ale na pevno mnoho pozostavało!

A teper znaju, što nie. Što to ne tak. Što prauda takaja, što v nas amal nikohutkoho nema.I mnie tak strašno žal. Ja sobiê neraz vłončaju mapu google i dyvlusia na siedlisko baby i diêda, "ježdžu" sobiê po vioškach, v kotorych koliš často byvała. I prypominaju sobiê tyje zvuki i zapachi, kotoryje mene budili, jak ja požyvała u Baby i Diêda u Kojłuv. Jak ptuški spivali. Jak žyvina odzyvałasie. I, narešti, jak kruhom było mnoho ludiej. Tam, de disika nema nikohutkoho. Nikohutkoho.

Bačyš, jak štoš Tobiê bliśkoje vmiraje i nić ne možesz zrobiti, treba sioje perežyti. Tuju žałobu. Chotia Ty ne zhodžaješsie, štob toje odchodiło. I ne zhadžajessie, kob nikoho bôlš toje ne obchodiło. I robiš potichońku svoje, choč znaješ, što takich jak ty mało. Štož, moi dietki budut po Pudaśki hovoryli. Budut znali, de ich korni i i jakaja ichnia kulutura. A što daliêj... Daj Boh, kob zausiody było do čoho nam tam voročatisia...

Baba učat vnučat hrati v bitki i kačati jijca - tradycyjne Velikodniovyje zabavy.

Oj Ty zima!

Trochu sniêhu spało na Pudlašy, ale, ščyro skazavšy, ja ščyro obidžana, što na Pomori nasypane po koliêni, a tut čobotom po zemliê šoruješ. Z mary pobiêhati na nartach po sniêhovi v liêsach pokul ničoho tohdy ne vychodit, ale pušli my disiaka na rozviêdki polnoju dorohoju, kob zobačyti, čy chôč de nede toho sniêha moža bôlš. Witia, jak zausiody, prospał cełuju vyciečku zakruniany pôd kocom. Oj, lubit vôn spati na sankach. A my z Natašoju nazbirali tradycyjnyj pudlaśkij zimowyj bukiêt - travu (bačyte,jakoje u nas vsio prostoje? Zvecce prosto trava i vsio:) Miêli šče chorošuju pałku, oj liêzła ja za jeju v kusty čuť ne mission impossible, ale Nataška vziała deś jije vykinuła po dorozi i my jije vže ne našli.

Pomnite takije bukiêty z koliśnich chatuv? Šče ich často i pryozdablali. Ne bylo kviaciarniuv i tohdy tak trochu krasoty vnosili do chaty. U nas v versji podstavovuj, za toje v chorošuj bancy.

Rodina, ech Rodina.

Pud konieć stycznia i na poczatku lutoho znou my 3 tyžni pobyli na Rodinie. Ono, jak raz, diêtki pochvoriêli, i z tych troch tyžniou praktyčno vsio prosidiêli u chati. 
Dobre, što byli u Baby i Diêda, ono zza toho chvorienija ne udałosia za velmi z Rodiny pokorystati. 

Teper znou vybirajemsia. I znou divlusia v interneti i šukaju, štož tut cikavoho moža bude deś, jakijeś zdarienija, štoś čy dla velikšych, čy dla menčych.

A v hołovnuj miere - hovorymo po svojomu. Je dla mene velmi cikave, jak to našu Natašku odbirajut u jaslikach (u žłobkovi, značyt), koli vôna tak cełyj čas dvie movy miešaje. Ale pokul nichto ne pytał, čom moje ditia kaže "hołodna", "majem", "skazał", "tut", "chodi" i tak daliêj. 

A my, štož - ne perestajemo praktykuvatisa v rodnuj movi. Vopreki vsiem i vsiemu - ludiam, kotoryje toho ne rozumiejut i obstanovci, v kotoroji naša mova vmiraje razom z pokolenijem našych dieduv.

Koliś, davnym davno, pryhotoviła ja dla Vas trochu perekładuv, kotorych ne pospiêła vkinuti na svoj dysk, i vôny mnie deś popropadali v całum štodzionnym šumi. Ale, znajete, što ja roblu? Na štodeń?
Jakuju knižku ne voźmu, a najbulš maju polškich, trochu biełoruskich i ukraińśkich - čytaju dietkam po pudlaški - čy to stiški, čy proza. Jak? Normalno, "na žyvcia". Z prozoju liêhko, hôrš z poezjieju, ale tut, jak neskolki raz navat trudniejšyj stišok popade, to za kotorymsia razom vže prychodit v hołov dobryj perekład. I ide jak zołoto - dietki słuchajut i im podobajecce.

Vopreki vsiemu, dorohije. 

Vopreki tomu, što moji dietki budut neuzabavi odnymi z nemnohich ludi, kotoryje po našomu hovorat.Vopreki tomu, što naša mova poddajecce polonizacji i navat u starych hovorunuv, jakimi je pokolenije našych bat'kuv, čuju ja vže mnoho polonizmuv.
Vopreki tomu, što poza mnoju i moimi bat'kami nema nikohutkoho kruhom, ni sredi znakomych ni v siêmje, chto z moimi dietmima chotiełby po našomu hovoryti. No ono jak časom popade jakajaš neznakomaja babula, kotoraja štoš po pôlški zrazu načynaje a ja prostuju, što nie, što vôny po svojomu umiejut.
I vopreki tomu, što naša sobstviennaja rodnaja mova, kotoroju našy bat'ki z chatuv povynosili, dla ich samych stajecce čymsia egzotyčnym. 

Ale. Svoich znakomych i siemju naučyła ja vže - smsy pišu po pudlaški. Chto ono choče zo mnoju po pudlaški hovoryti čerez telefon čy na žyvo i ne zavoročaje mnie sraki, čy maje siête sens čy nie - z tym ja tak i hovoru.

Svoju mamu ja naučyła narešti za siêtych paru liêt - ne ustydatisia i vsiudu zo mnoju po svojomu hovoryti. Čy to u velikum horodi, čy to v Hajnuvci, čy to de na viošci. Bož to, strach podumati, ale i na vioškach u nas vže ne znaješ, čy jak do koh mołodšoho jak sam starik, po po svojomu zahovoryš, to čy odkaže.

Tak to je. 

Napisał spadar Maksimjuk cikavyj, smutnyj ale jakže sopraudnyj artykuł na temu toho, jak dołho šče naša mova bude diejničati v svojuj žyvoji formi. (Tut zaprašaju do lektury). Štož... ne je to vesiêła perspektyva, ale realistyčnaja. A vsiorumno spadar Maksimjuk ne ustaje v svojeji raboti i razom z druhimi autorami pudtrymuje našu movu na svojeji storonci, na kotoroju ja z ochvotoju zahladaju. Je tam mnoho raznych skarbuv, a pudlaškaja klaviatura to odion i z nich. I toju klaviaturoju ja narešti načała korystatisie. Samaja radost'. A to, ščyro skazavšy, odnoj z pryčyn, dla kotorych tak ciažko było mnie časom prysiesti pisati, było ne ono to, što času mało i utomlena čut' ne cełyj čas, ale tak same to, što cełyj čas treba było tyje sokraščenijia klaviaturovy pomniti, kob našy litery pisati.
Ne viêdu, jak ja tuju klaviaturu proziahała do sich pôr, tak čy inakš - dvum spadaram Maksimjukam velikie dziakuju za jije!

Znakoma Ukrainka, kotoraja sama piše artykuły do haziety svojoho menšestva, kaže mnie nedavno - pišy! Chaliêra, pišy, ne perestavaj pisati. Koli tolki maješ dumok, to davaj, pišy. Štož. Racja. Ne perestanu. Vsio šče mnie tyje knižki dla diêtok maratsia. Vsio šče viêru, što deš šče je takije variaty jak ja, kotoryje chočut peredati svoim dietkam samoje važnoje, navat, jak žyvut daliêko od rodiny. 

Tak što, Dorohije Čytačy - voročajemosia na koliśni tory i bačymosia znou nedołho. Ja pišu, a Viête čytajte. Majete ochvotu - komentujte. I sami sobiê i miž soboju po pudlaški pište. Da spatkanija.

"Tata, odčyni!"

Dorohije,

spasibo Vam, što cełyj čas do mene zahladajete, vopreki mojoho mołčanija.

I to ne tak, što ja pro Vas zabyła - každyń deń dumaju, jak mnoho tematuv nazbirałosia i jak chočetsia napisati novoho posta. A to byli my u verasień i jak raz šoł festival "Ode", a to zakupili my novu płytu ot Dorofieja Fionika "My toje hrali i spivali", i słuchajemo, i spivajemo i tańcujemo, a to pro kniižku Varvary Horolčuk, tretiju pro Biežeństvo z ostatnich liêt, kotoruju pročytała, a kožna z ich inakša, a to dumki, jakije mnie v hołovu prychodili, koli žyli my miesiec raz i druhij na Rodini, a to koli pojechali v Bieščady vsiej siemjeju, a to novyje słova jakije hovoryt Nataška, i tak daliêj, i tak daliêj. 

A tut - dva małyšy u chati bihajut i časom ne viedaju, jak sama zvusia. I nie na vsie spravy chvataje mnie času.

Ale u nas Pudlaše cełyj čas žyve - čy to my na Pomorji, čy na Rodinie. Nataška štoraz liêpš po svojomu hovoryt. A jak na Rodinie sidimo u Baby i Diêda, to i liêpš, jak po pôlśki.

I tak to u nas vsio ide. Maju nadiêju, što nedołho vže vsie zalehły temy i dumki dam radu siuda perenesti, vkinuti zalehły perekłady ditiačych stiškuv, i što Viête daliêj budete do mene tut zahladali.

 

Pry zvukach płyty studiujemo spiêvnik do "My toje hrali i spivali" Muzieja Małoj Bat'kovščyny v Studzivodach.

Vesna znôv pryšła!

Dorohije,

trochu ja tut pomołčała - nu dołho mene ode i ne było na blohovi. No spasibo, što vsirumno chto-nechto časom šče i zahladaje. A čom mene ne było?
Nu, narobiłosia u nas dvaždy bôlš raboty i vsie my tut zabiêhany jak šalony. A to tomu, što 30. studnia v nočiê, po vsiech trudach ciažarnosti, rodiłsia nam synok - małyj Witia!
Słovom - zdaryłsia znôv małyj čud, pobôlšała naša siemja i znôv nas bôlš stało, hovoraščych po-pudlaśki :)

Nataška, joho staršaja sestronka, kotoroji v majovi bude dva roki, uže chorošeeńko ponimaje našu movu a i starajecce štoś i na jôj pomaleńku hovoryti. Pokul najliêpš vychodit jôj "miasio" - oj, ne može byti jedło bez miasa! Dorohije, ja kuliêšu ne odion raz uže navaryła postovoho, a v zasadi u mene zausiody kuliêš postovyj, a didita moje sidit za misočkoju i, divlučysia na mene velikimi jak tariêłki očami, pytaje "miasio?". I treba toho miasa tohdy dokinuti - a to kubaski kusočok, a to jak štoś jak raz upečane čy uvarane maju.
I velmi ostorožno, z cikavostižu i z luboviu podchodit do svojoho mołodšoho bratika, kotoryj uže načynaje nam i gugati, i gruchati, i spivati svoje piesieńki, koli z nami "hovoryt".

Takaja u nas teper sytuacja!
I sytuacja dobra, i daj Boža sčastlivo razom dołhoje žyccio prožyvati.

Koli rodiłsia Witiuška, mnoho prochodiło i prochodit i na sviêti, i v našum siemiejnum hroni zdarenniau. Marš v Hajnuvci, a kotorum mołodyje lude z hłubiny kraju, nedumajučy samomu, napchany durackimi hasłami idut i toptajut pamiat' o našych bohibšych z ruk okrutnych pseudohierojuv.  Včera Dień Voli v Biełarusi i joho strašnyje efekty - zatrymanija.

Ale i to, što moja babula, kotora cełoje moje žyccio była, pomerła - ustupiła miêscia małomu Witiušcy.

Razom z jeju, tak jak z každym starikom, kotoryj u nas odchodit, čy vôn dožyvał na viości čy v horodi, odchodit naša mova i tradycja. I tak złožyłoś, što zaraz potum pomer i moj diad'ko pośle ciažkuj chvoroby, jôj syn. I tak nastupnyj raz do mene došło, što odchodiat tyje dva pokolenija, navat uže lude pokolenija našych bat'kuv, kotoryje žyli v sopraudnoji našoji movi i kultury. I teper ono v našych rukach zachôvati pamiat' pro jije i perekazuvati našym diêtiam - koli žyvemo daleko od Rodini, ale moža i bôlš sioje potrebne koli na sioj Rodinie žyvemo.

My otkazujem za buduščeje našoj kultury, za pamiat' pro našu movu, pro predkuv, i štob našy dieti mieli svoi korni jasno pokazany. To je ciažkaja robota, bo často treba budovati štoś z ničoho, ale možna, ono štob ne puddavacca i ožyvlati na štodeń to, z čoho my sami vyrastajem.

I Wam vsiêm toho žadaju razam z nadchodiaščoju Vesnoju razom z mojeju hovoraščoju i gugajučuju po-pudlaśki siemjoju!
Katia, Jaška, Nataška i Witiuša.

Chodiete na hryby!

Koliś na studiach na egzaminie z antropołohii słova profesor Mencwel zvernuł mnie uvahu na to, o čôm ja sama do tamtych pôr ne viedała. Ne viedała, bo i v nas nichto nad takoju očevidnostiu ne zadumyvajecce.

Posłuchał mene chvilinu i potum, zamiest od razu zajmatisia tematom egzaminu, zapytał mene, skul ja je. To ja jomu skazała - Hajnôvka. A vôn na toje: "A skažiete "chliêb" nu to ja kažu "chliêb". "A skažiête "herbata", nu to ja: "herbata". A vôn na siête šyroko usmichajetsia zadovolonyj i kaže, što davno vže ne čuł tak vyraznoj raznicy miždu "ch" i "h", što v polśkuj movi sioj staryj, słovianskij sposab hovorienija vže zanikaje i tam, skul ja je, to je na vschodnium Pudlašy, ostałsia poslednij rehion, de lude šče vmiejut pravilno hovoryti.

Ja pro sioje ne mieła najmenšoho poniatija. Dla mene kazati "h" i "ch" na raznyje sposoby je tak naturalnym, jak hovoryti v ohule. A tut okazujecce što v našom rehionovi, našoj i polśkoj movach vmiejem dokazati sens isnovanija bukv "h" i "ch" i pravilno hovoryti słova, v kotorych vystupajut zvuki ich označajuščyje. Profesor Mencwel, spasibo Vam.

Načała ja perevoditi eksperymenty. Prosiła znakomych Pudlašukuv skazati słova v kotorych je "h" albo "ch". Nektorych znakomych, kotoryje vyrastali v druhich častiach Pôlšу jak Pudlaše tak same pro sioje prosiła. I v ich pravda, v 99 procentach vypadkuv vychidiło v dvuch variantach tak same - čystoje, hłuchoje "ch". Odnym iz važniejšych obiêktuv "badania"  był moj kachanyj Muž, kotoryj vyros nad moriem, i mimo vsiakich prob i vysiłkuv, hulica vychodit jomu jak chulica, historija jak chistorija, huś jak chuś i tak daliej. 

Što takoje "h"? To sioj zvuk idučy hłuboko z horła. Hlańte, jak navat i siêty dva słova dokazyvajut sposob, v jakij "h" dołžno hučati, jak siej zvuk viažecce z nimi - hłuboko, horło. Vôn silnyj, moščnyj, prosto hučyć. Vychodit prosto z krtani, silnym, hromkim tołčkom.

A "ch"? Vôn tichij, słabieńkij, spokojnyj. I tut znov hlańte na słovo, kotoroje zrazu že joho obrazuje, kotoroje ja upotrebiła dla opisanija: "tichij". 

Nu i šče odna sprava - isnujut dva zapisy "ch" i "h" oboznačajučyje dva raznych zvukuv. A bukvy vydumali na mnoho pozniej jak movu. Značyt, vsio taki, vôny dva je i davno že vže byli.* Tomu dla Pudlašuka na toj prykład polśkije dyktovki (a takich my vise krychu popisali), kotoryje pokazujut pravopiśny problemy de postaviti jakuju bukvu, jak pišem dannoje słovo, ne je trudny. Tož sioje že jasno słyšno!

Je vyrazna raznica, no jije možno vyučyti tolko, koli hovoryš tak od małoho. Tak što hlediete, štob Vašy dieti znali siêtu važnu, jazykovuju zasadu i vmieli vyhovoryvati odion i druhij zvuk jak treba, asabliva jeśli teperki žyvete poza Pudlašom, de toji raznicy zvyčajno nema. 

To že nastupna važna rieč, kotoroja pokazyvaje, jak specjalnym, starynnym tvorom je naša pudlaśka mova, i jak silno vpisyvajecce v słoviańsku, jazykovoju tradycju.

A tut majete paru prykładuv, dla pokazanija raznic i dla praktykavanij:

chałka                                                                hryby

chliêb                                                                 honar

chitryj                                                                mohutnyj

pichnuti                                                             mahčyma

chiernia (mat, koničeno)                                   zohnuti

tichij                                                                  hołas

miech                                                                hulica

čychnuti (čołoviek)                                          ziahnuti (mołnia)  

ucha                                                                  henerał

machnuti                                                           hlanuti
chaj bude                                                          hodi
chorošyj                                                            hožyj
chata                                                                 bohatyj                                          

Udačnoj zabavy :)

Nariezali chliêba hôstrym nožôm, połožyli krychu chołodnoho masła i postavili misočku pudlaśkich hrybuv. Chaj bude.

* Tut majem prykład podlaśkoho i, v toj samyj moment, zapisu i polśkoj movy. No koli voźmiem na prykład ruśkuju movu, majem "г" i "х"tam de v nas odpoviednio "h" i "ch", v biełaruskoj majem "г" i "х" tam, de v nas je "h" i "ch", v ukraińskoj tak same. Z toju raznicoju što v ruśkoj tam, de v nas je "h", bukva označaje hromkoje "g", "h" jako takoje ne vystupaje, zasada odnako je taja samaja.